Het "smart city"-concept

Terwijl het "smart city"-concept oorspronkelijk vanuit de technologiebedrijven is ontstaan, geven steeds meer steden en gemeenten wereldwijd intussen een eigen invulling aan het concept. Hierbij vertrekken ze niet langer vanuit het idee van een technologiegedreven stad, maar leggen ze de focus op de maatschappelijke uitdagingen, een betere werking van het lokaal bestuur en een betere, efficiënte dienstverlening voor de burger. 

Data en technologie biedt heel wat kansen en kan deels een oplossing zijn maar is dat zeker niet altijd.  Andere mogelijke hefbomen zijn slimme ruimtelijke ontwikkeling, een sterk duurzaam beleid, burgerparticipatie, innovatieve vormen van samenwerking...

Toch beseffen lokale besturen  dat ze bijkomend moeten investeren in data en technologie om tegemoet te komen aan de technologische uitdagingen van vandaag en morgen.  Nieuwe technologieën bieden de mogelijkheid het contact met burgers en bedrijven te versterken, effectiever te werken en de dienstverlening te optimaliseren.

De term "smart city" laat  echter uitschijnen dat technologische vooruitgang enkel iets is van steden.  De digitale transformatie treft echter iedereen. We zien in Vlaanderen dan ook heel wat innovatieve initiatieven van kleinere lokale besturen. Ook meer en meer steden en gemeenten gaan samenwerken en willen werk maken van een innovatieve of "slimme" regio.

Aanpak en bouwstenen

Aandacht voor technologische trends en data is belangrijk  maar sterk leiderschap en visie, vertrekkende vanuit de eigen lokale identiteit, uitdagingen en behoeften van de burger, dát iis de basis voor innovatie.

Een slimme stad:

  • start bij de uitdagingen

    Innovatie of technologie is nooit het doel op zich.  Technologie kan een middel zijn om tot een oplossing te komen voor een uitdaging waarmee een stad of gemeente wordt geconfronteerd, maar is dat zeker niet altijd.

    Het is belangrijk om eerst de uitdagingen voor de toekomst helder te krijgen want die zijn vaak erg complex. Bijvoorbeeld mobiliteit heeft niet enkel een impact op de leefbaarheid en gezondheid van de burgers (denk aan de luchtkwaliteit, lawaai, verkeersdrukte en files) maar heeft ook impact op de economie, op onze wegeninfrastructuur en een sociale impact. Eens die uitdagingen duidelijk zijn kan er worden gewerkt aan doestellingen en het beleid dat nodig is om die doelstellingen te bereiken. Bij het formuleren van acties kan technologie aan bod komen als "enabler".

  • erkent haar lokaal DNA

Elke gemeenschap heeft zijn zwaktes, zijn uitdagingen maar ook zijn sterktes. Slimme steden en gemeenten gebruiken die kracht om te helpen definiëren welke ze stad ze in de toekomst willen zijn. Innovatief zijn betekent niet dat je moet vergeten wie je bent of wat je geschiedenis is. Je kan deze elementen gebruiken om jouw stad te transformeren naar de toekomst. Het kan ook helpen om de focus van smart city-projecten helder te bepalen.

  • zet de noden van burgers centraal en betrekt hen in het proces

Zonder slimme inwoners, geen slimme gemeenten. De inwoners weten als geen ander hoe het is om te leven in de gemeente en welke uitdagingen er zijn. Hun ervaringen kunnen een bestuur helpen om hun beleid en acties vorm te geven. Denk aan de opkomst van citizen science waarbij inwoners helpen om data te verzamelen over de biodiversiteit in de tuin, over de geluidsoverlast of luchtkwaliteit… of aan de organisatie van hackathons waarbij inwoners zelf meewerken aan innovatieve oplossingen.

Door inwoners van meet af aan te betrekken bij projecten kan je bepaalde skills benutten en de creativiteit en innovatie bevorderen. Bovendien vergroot je het draagvlak en de kans op slagen.

  • werkt samen

​In deze digitale wereld, beschikt geen enkele stad of gemeente over alle kennis, expertise en over alle data om structurele innovatieve ontwikkelingen te kunnen doen. Samenwerking is cruciaal. Bedrijven, industrie, onderwijsinstellingen… beschikken over veel know-how. Een slimme gemeente betrekt al deze partners, faciliteert de kennisuitwisseling en werkt in co-creatie. 

Ook andere steden en gemeenten hebben vaak dezelfde uitdagingen en doelstellingen. Door samenwerking met andere steden en gemeenten: het delen van kennis, ideeën en middelen wordt er gewerkt aan de opschaling van innovatieve projecten en structurele oplossingen.

De digitale transformatie vergt bovendien een nieuwe manier van werken en vormt een gelegenheid om onze traditionele organisatiestructuur en - cultuur in vraag te stellen.  Samenwerking is cruciaal, verkokering uit den boze. Lees meer in het essay "Weg met blokkendozen en vastgeroeste partijkaders" van hoogleraren bestuurskunde Filip De Rynck en Johan Ackaert ( Lokaal, oktober 2018).

 Het Smart City Institute vertaalde speciaal voor de VVSG en haar leden hun publicatie: "Smart city, praktische gids", dat een stappenplan bevat voor de opmaak van een beleidsplan.

Valkuilen en aandachtspunten

Bij de beschrijving van de bovenstaande bouwstenen vermeldden wij al een aantal valkuilen: het gevaar om technologische innovatie als een doel te zien of om "smart city" als label te gebruiken voor de eigen gemeente, zonder sterke integrale toekomstvisie; om projecten te laten drijven door de technologie in plaats van de uitdagingen en de noden die er zijn en om projecten zonder betrokkenheid en draagvlak van de burgers te gaan uitrollen...

Ook de onderstaande punten verdienen onze aandacht bij het uitdenken van een visie en projecten.

In deze digitale wereld waarin er heel veel data wordt verzameld en uitgewisseld, groeien informatieveiligheid en privacy aan belang.

Technologische verandering is ook maatschappelijke verandering. De vraag “Waar willen wij naar toe als samenleving?” vereist een maatschappelijk antwoord. Het is aan ons als maatschappij om het kader te bepalen waarin toekomstige technologie moet worden ontwikkeld en om de spelregels te bepalen waaraan de technologische industrie moet voldoen.  De lokale besturen hebben hier tevens een belangrijke rol te vervullen. Het gebruik van technologie brengt een aantal ethische vraagstukken met zich mee.  Het is belangrijk om ons hier bewust van te zijn en ten allen tijde het maatschappelijk welzijn voorop te plaatsen.

In een wereld die steeds meer draait op data en technologie, mogen we ook diegenen niet uit het oog verliezen, die moeilijker kunnen omgaan met digitale en technologische middelen. Een inclusief digitaal beleid is nodig.

Samenwerken met IT-leveranciers en bedrijven is belangrijk maar zogenaamde vendor lock-in of vendor dependancy moeten we voorkomen. Goede bestekken en de techniek van het innovatief aanbesteden zijn belangrijke hefbomen.

Samenwerking is cruciaal. Zowel met bedrijven, acedemische instellingen en de burger (de zogenaamde "quadruple helix") als met overheden en lokale besturen onderling. De hamvraag is niet welke stad koploper is maar wel hoe we meer en beter van elkaar kunnen leren en projecten kunnen opschalen.